Mirosław
Naleziński Gdynia, 18 marca 2022
mirnal.ezinski@gmail.com
Odesa
MN 84
Rada Języka Polskiego
Wydział I PAN
W kwestii wschodnioeuropejskich nazw geograficznych – od
dawna stosujemy polskie nazwy spolszczone raczej z języka rosyjskiego, niż z innych
wschodnioeuropejskich języków, co wynika z dominacji tego języka w naszym
rejonie Europy. Pośród języków wschodnich narodów, język rosyjski jest
najpowszechniej znany pośród Polaków (i nie tylko).
W większości europejskich języków nazwy geograficzne ukraińskich
miesjcowości mają zakończenia zwykle zbieżne z ukraińskimi; w większości, ale jednak
nie w naszym języku.
Zwykle nazwy ukraińskie o zakończeniu -iw, w językach zachodnich mają również
takie zakończenie, natomiast odpowiedniki rosyjskie mają -ow lub -ew, zaś w
naszym języku -ów, np. (nazwa
ukraińska, rosyjska, polska i angielska) –
Київ / Kyjiw – Киев / Kijew – Kijów – Kyiv;
Львів / Lwiw – Львов / Lwow – Lwów – Lviv;
Харків / Charkiw
– Харьков / Char’kow – Charków – Kharkiv;
Миколаїв / Mykołajiw
– Николаев / Nikołajew – Mikołajów – Mykolaiv;
Бердичів / Berdycziw
– Бердичев / Berdyczew – Berdyczów – Berdychiv;
Ржищів / Rżyszcziw
– Ржищев / Rżyszczew – Rzyszczów
– Rzhyshchiv;
Чернігів / Czernihiw
– Чернигов / Czernigow – Czernihów – Chernihiv;
Васильків / Wasylkiw
– Васильков / Wasylkow – Wasylków – Vasylkiv.
W Rosji znajdują się miasta o nazwie Rostów i Rostów nad Donem, ale w tym przypadku nie ma problemów
językowo-politycznych – we wszystkich językach, w tym ukraińskim, nazwy mają
zakończenie -ow (wyjątkiem jest nasz
język).
Podobny problem jest wewnątrz nazw –
Івано-Франківськ / Iwano-Frankiwśk
– Ивано-Франковск / Iwano-Frankowsk – Iwano-Frankiwsk – Ivano-Frankivsk
(dawniej
Станіславів / Stanisławiw
– Станиславов / Stanisławow – Stanisławów
– Stanislavov) – w języku ukraińskim
jest -iw- zaś w rosyjskim i w
niektórych cyrylicznych językach jest -ow.
W niemal wszystkich językach, w tym w naszym języku*, jest -iw-.
Podobnie jest w nazwie kolejnego ukraińskiego miasta –
Чернівці / Czerniwcy–
Черновцы / Czernowcy – Czerniowce –
Chernivtsi oraz w nazwie
przykładowej wsi –
Криворівня / Kryworiwnia
- Криворовня / Kriworownia – Krzyworównia
– Kryvorivnia.
Tu podobny komentarz; wyjątkiem jest jednak język
polski z wewnętrznym -ow- (nie Czerniwce oraz nie Krzyworiwnia).
Podobnie jest w nazwie miasta –
Рівне / Riwne – Ровно / Rowno – Równe – Rivne, przy czym w naszym języku jest -ów- (nie Riwne).
Tego typu nazw są setki.
Nazwy ukraińskich miast o zakończeniu -pol: Boryspol (ukr. Бориспіль)
oraz Tarnopol (ukr. Тернопіль) w większości języków mają
zakończenia -pil, lecz w naszym
języku oraz rosyjskim -pol.
Natomiast nazwy ukraińskich miast Mariupol (ukr. Маріуполь),
Melitopol (ukr. Мелітополь) oraz na Krymie – Symferopol
(ukr. Сімферо́поль) i Sewastopol (ukr. i ros. Севастополь), jak również rosyjskiego
miasta Stawropol (ukr. i ros. Ставрополь) oraz mołdawskiego miasta Tyraspol w niemal wszystkich językach
mają zakończenie -pol.
Nazwa polskiego miasta Terespol, w innych językach ma zakończenie -pol, jedynie po ukraińsku -pil,
zaś Annopol także w tym języku -pol.
Od niedawna obserwujemy problem natury językowo-politycznej,
bowiem po inwazji Rosji na Ukrainę (24 lutego 2022) zalecane są frazy „w Ukrainie”, nie „na Ukrainie” oraz „do
Ukrainy”, nie „na Ukrainę”.
Przy tej okazji przypominam mój postulat 1998 roku – zmiany
nazwy Ukrainiec na Ukrain; także Czeczen, Słowen, Słowin; pod. Rumun; Ukraini, Czeczeni, Słoweni, Słowini, pod. Rumuni; Ukrain/ka, Czeczen/ka, Słowen/ka, Słowin/ka, pod. Rumun/ka.
I dochodzimy do sedna opracowania – do nazwy dużego
ukraińskiego miasta leżącego nad Zatoką Odeską (Morze Czarne).
Należałoby się zastanowić, co uczynić z polską nazwą Odessa pochodzącą z języka rosyjskiego?
Może zmienić na Odesa, skoro tak
jest po ukraińsku?
Według Wikipedii – po angielsku Odessa, po rosyjsku Одесса
(Odiessa), ale po bułgarsku,
macedońsku, rusińsku, serbsku, tuwińsku i właśnie po ukraińsku Одеса (Odesa), po białorusku Адэса,
czesku Oděsa, śląsku Uodesa, w esperanto Odeso (jedno S).
Odesa (także jedno S)
jest po asturyjsku, baskijsku, bośniacku, bretońsku, chorwacku, gagausku,
rumuńsku, słowacku, słoweńsku, litewsku, łotewsku, serbsko-chorwacku,
turkmeńsku i w wolapik.
Zatem kilkanaście języków ma nazwę ODESA (jedno S), czyli dla wielu milionów ludzi jest to oczywisty zapis. Co
ciekawe – przymiotnik odeski jest
jednakowy w obu wariantach, zatem nie trzeba byłoby go zmieniać.
Wobec powyższego –
nazwę miasta
Odessa
proponuję zmienić na
Odesa
Problem jest jednak szerszy, niż omawiana polska
nazwa, bowiem na świecie istnieje szereg miejscowości o pisowni Odessa, w tym brazylijska Nova Odessa.
Oczywiście polskie nazwy wielu ukraińskich miejscowości
nie zostaną zmienione z wersji rosyjskiej na ukraińską, bowiem mają już
ustabilizowane swoje miejsce w polszczyźnie (np. wspomniane Równe). Tu chodzi raczej o gest
solidarności z narodem Ukrainy i o swego rodzaju językową (pośród wielu innych)
sankcję, co już wcześniej uczyniono (choć motywacja była nieco inna) z nazwą
opisaną poniżej.
* – W 2010 roku Komisja Standaryzacji Nazw
Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej zmieniła nazwę miasta Iwano-Frankowsk na Iwano-Frankiwsk, czyli zrezygnowano ze źródła rosyjskiego na rzecz
ukraińskiego, choć bardziej naturalną w naszym języku jest cząstka ów, nie zaś iw (jednak nawet po inwazji Rosji na Ukrainę, wiele mediów nadal
stosuje poprzednią nazwę – czy ktokolwiek dostrzega i zgłasza ów błąd?)
Dodano 29 lipca 2024
Kiedy popełniłem w marcu 2022 (po inwazji Rosji na
Ukrainę) powyższy tekst pt. „Odesa”, to napisałem:
Według Wikipedii – po angielsku Odessa, po rosyjsku
Одесса (Odiessa), ale po bułgarsku, macedońsku, rusińsku, serbsku, tuwińsku i
właśnie po ukraińsku Одеса (Odesa), po białorusku Адэса, czesku Oděsa, śląsku
Uodesa, w esperanto Odeso (jedno S).
Odesa (także jedno S) jest po asturyjsku, baskijsku,
bośniacku, bretońsku, chorwacku, gagausku, rumuńsku, słowacku, słoweńsku,
litewsku, łotewsku, serbsko-chorwacku, turkmeńsku i w wolapik.
Zatem kilkanaście języków ma nazwę ODESA (jedno S),
czyli dla wielu milionów ludzi jest to oczywisty zapis. Co ciekawe –
przymiotnik odeski jest jednakowy w obu wariantach, zatem nie trzeba byłoby go
zmieniać.
Dzisiaj, czyli po 2,5 roku, postanowiłem ponownie
przejrzeć Wikipedię w tej materii. I co się okazuje?
Otóż angielskojęzyczna Wikipedia już dość dawno
zmieniła pisownię tego ukraińskiego miasta z Odessa na Odesa, ale
- i tu niespodzianka - zmiany nastąpiły także w językach mało
rozpowszechnionych, jak język afrykanerski (afrikaans), albański, gaelicki,
galicyjski, górnołużycki, irlandzki, islandzki, karakałpacki, mański (manx),
maoryjski, moksza, norweski, tałyski, walijski; ponadto krymskotatarski (jako Ades).
W językach sztucznych również zmieniono nazwę na Odesa: ido i kotawa
(kotava). Jako o wisienkach na torcie należałoby napomknąć o języku kurdyjskim
(ok. 30 mln ludzi), malajskim oraz indonezyjskim (opisywanych często łącznie,
zatem razem to ponad 200 mln osób). Jeśli dodamy język hiszpański (500 mln) i
wspomniany angielski (niemal 530 mln oraz 1,5 mld uczących się), to suma ludzi
piszących lub zaczynających pisać Odesa zamiast Odessa jest
imponująca, nawet jeśli bezwładnością część mieszkańców Ziemi jeszcze nie pisze
w nowej formie, bowiem może nawet nie wie o zmianie albo niektórzy w ramach
protestu pozostają przy poprzedniej formie z dwoma S.
W Polsce mamy uczonych polonistów, którzy wprawdzie ze
względów politycznych zmienili Kaliningrad na Królewiec, czego
nie uczynili przez 35 lat, jednak bronią pisowni Odessa za wszelką cenę,
czyli z uporem godnym lepszej sprawy...
A przecież mamy dziesiątki spolszczonych wyrazów
pisanych S, choć w oryginałach zawierających SS, w tym także imiona i nazwy
geograficzne, w tym greckie (a omawiana nazwa jest greckiego pochodzenia).
Szereg wyrazów ma dwojaką pisownię - zarówno S, jak SS. Należałoby przejrzeć
polskie wyrazy obcego pochodzenia, zawierające SS, aby zaproponować pisownię S.
Krótkie i ustabilizowane wyrazy powinny pozostać bez zmian, np. hossa, bessa,
boss, lasso, less, miss.
Ciekawe, kto ze słuchu napisze poprawnie poniższe
słowa, zwłaszcza nazwy geograficzne: Abyssinia – Abisynia, Amfissa – Amfisa
(miasto w Grecji), Assab – Asab (nazwa miasta), Assal – Asal
(nazwa jeziora), Assisi – Asyż, babirussa – babirusa (dzika
świnia), basset – baset, Basseterre – Baster (nazwa miasta), Bessarabia
– Besarabia (nazwa krainy), business – biznes, bypass – bajpas,
Cassai – Kasai (nazwa rzeki i prowincji), cassette – kaseta, Chryssa
– Chrysa (nazwa wsi), contessa – kontessa – komtesa, Czerkiessk
– Czerkiesk, dessous – desu, dressing – dresing, Dryssa – Drysa
(nazwa rzeki), Edessa – Edesa (miasto w Grecji), fitness – fitnes,
Gauss – gaus (jednostka fizyczna), Gissar – Hisar (nazwa osiedla), glossa
– glosa (dopisek), Hessen – Hesja, Hussaków – Husaków (nazwa
wsi), Issa – Isa (nazwa rzeki), Issyk – Isyk (nazwa miasta), Jessentuki
– Jesentuki (nazwa miasta), Kassandra – Kasandra (gmina w Grecji,
także imię), Kuzbass – Kuzbas, Limassol – Limasol (nazwa miasta),
Makassar – Makasar (nazwa miasta), Massalany – Masalany (nazwa
wsi), Massandra – Masandra (nazwa osiedla), Massaua – Massawa – Masawa
(nazwa miasta), melissa – melisa, messa – mesa, messalina –
mesalina, messel – mesel (przecinak), Messenia – Mesenia
(kraina w Grecji), Messerschmitt – meserszmit, Messina – Mesyna,
Mississippi – Missisipi, motocross – motokros, mussaka – musaka
(potrawa), Niassa – Niasa (nazwa jeziora i prowincji), Nowoczerkassk –
Nowoczerkask, Odysseus – Odyseusz, Oressa – Oresa (nazwa
rzeki), Ossetia – Osetia, Parnassos – Parnas (pasmo górskie w
Grecji), Picasso – pikas (obraz kojarzący się z obrazami mistrza), Plissa
– Plisa (nazwa jeziora, rzeki i miejscowości), Polessk – Polesk
(nazwa miasta), possessio – posesja, princessa – pryncesa, Prussia
– Prusy, Rossija – Rosja, sargasso – sargasy (brunatnice), sarissa
– sarisa – sarysa (włócznia), stewardess – stewardesa, stress –
stres, success – sukces, Thessalia – Tesalia (region w
Grecji), Thessaloniki – Saloniki (miasto w Grecji), topless – toples,
Vanessa – Wanesa, Yamoussoukro – Jamusukro (nazwa miasta), wibryss
– wibrys (rodzaj włosa).
Baronessa, bazylissa, kontessa, dogaressa, duchessa,
hostessa, poetessa – wszystkie
określenia pań o zakończeniu -ssa powinny być zmienione, wzorem stewardesa,
na -sa; fossa (nazwa ssaka; po słowacku fosa) pochodzi,
podobnie jak fosa (dla ochrony twierdzy), z łaciny i oznacza rów, zatem
powinno być spolszczone jako fosa.
Dessau –
miasto w Niemczech powinno być spolszczone jako Desawa (łot. Desava),
podobnie jak Warszawa, Szprotawa (niem. Warschau i Sprottau)
i wiele innych nazw miast; dossier (akta) powinno być spolszczone jako dosjer
i być deklinowalne; Ulisses (inaczej Odyseusz) w kilku językach pisany
jest jako Ulises i takoż powinien być spolszczony.
Ze strony pwn.sjp.pl – zasady
W imionach i nazwach greckich podwojone litery -ll,
-pp, -ss pojawiające się na końcu wyrazu po odrzuceniu zakończeń -os,
-eus skracamy do jednej, np. Kyrillos – Cyryl, Odysseus – Odys.
Znany polonista wyjaśnia:
Amstaf czy amstaff
(rasa psa) – czy obie formy są poprawne?
Częściej piszemy amstaff, ale i amstaf to
forma rozpowszechniona i godna poparcia. Uproszczenie pisowni obcego słowa
jest czymś naturalnym.
Mirosław Bańko, PWN 2006.
Czy Odesa – Odessa to nie jest właśnie taki
przykład?
Z poważaniem Mirosław
Naleziński
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz